Биология и ценности: различия между версиями

нет описания правки
(Новая страница: ««'''Биология и ценности'''» ({{lang-pl|Biologia i wartości}}) — статья Станислава Лема, в…»)
 
Нет описания правки
 
«'''Биология и ценности'''» ({{lang-pl|Biologia i wartości}})  — статья [[Станислав Лем|Станислава Лема]], впервые опубликованная в №  3-4 [[w:Studia Filozoficzne|Studia Filozoficzne]] за 1968 год. Вошла во второе издание [[Диалоги (Лем)|«Диалогов»]].
 
== Цитаты ==
{{Q|Если активное сосредоточение на ценности — это, в конце концов, то же самое, что и оптимизация ультрастабильных состояний, развитие науки пойдет таким образом, что биология с физикой встретятся как бы на полпути; при этом первая отбросит балласт в высшей степени анахронических терминов из области аксиологии в их внеинструментальном аспекте, а вторая поглотит сферу инструментованной проблематики ценностей в разделах теории антиэнтропийных систем — как во фрагменте общей теории физических систем.|Оригинал=Jeśli aktywne nakierowanie na wartości to w końcu tyle, co optymalizowanie stanów ultrastabilnych, rozwój nauk tak pójdzie, że się biologia z fizyką spotkają niejako w pół drogi; pierwsza pozbędzie się przy tym balastu zanachronizowanych do reszty terminów aksjologicznych w ich pozainstrumentalnym zakresie, a druga sferę zinstrumentalizowanej problematyki wartości pochłonie w rozdziałach teorii antyentropijnych układów — jako fragmencie ogólnej teorii systemów fizycznych.|Комментарий=I}}
 
=== III. Эволюция скачкообразная и непрерывная ===
{{Q|Прежде всего мы имеем в виду конструктивную универсальность генного кода, которая позволяет информационной системе, возникшей на ранней стадии эволюции, в основе своей одноклеточной, впоследствии обнаружить пластичность, соответствующую требованиям строительства согласно всей совокупности известных нам многоклеточных растительных и животных форм. Подобная функциональная избыточность озадачивает, поскольку сформировалась за сотни миллионов лет до эпохи её фактического — эволюционного — использования. Тогда как генный код с его «лексикографией» и синтаксисом был первоначально — очень длительное время, кто знает, не порядка ли миллиарда лет — информационным инструментом создания организмов со степенью сложности амёбы, после чего позднее оказался способным воспроизводить организмы, равных по сложности насекомым или позвоночным. Априори скорее можно было бы ожидать значительно более раннего истощения комбинаторского потенциала, его погрязания в экране форм не слишком отдаленных от тех, которые на старте совершили открытие дезоксирибонуклеинового кода. Мы не можем объяснить универсальности, проявившейся так рано, иначе как только признанием, что между генным кодом и языком возникает глубокое не случайное сходство, иными словами, и там, и тут речь идёт об информационных системах, принципиально открытых, о теоретико-множественной характеристике, о примерно одинаковом количестве степеней свободы, причём природа этого родства кажется независимой от — насколько же разных! — субстратов как носителей информации. Из этого бы следовало, что как генезис кода ДНК, так и этнический язык представляют собой два разных частных случая, представляющих эволюцию динамических информационных структур. Мнение, что якобы код наследственности был формой языка, ещё, собственно, не стало общепринятым, и даже, говоря именно так, большинство ученых высказывается как бы метафорически. Однако мне не кажется, чтобы речь шла только о метафоре, и именно структурно-лингвистические исследования позволят нам, быть может, наконец понять, какие главенствующие законы управляют возникновением всех возможных (а не только этнических) языков. И только таким образом достигнутый уровень понимания вещей устранит наше восхищение перед хромосомным явлением, которое займёт своё естественное место в общей теории (информационных) систем.|Оригинал=Przede wszystkim imamy na myśli uniwersalność .konstrukcyjną genowego kodu, która sprawia, że ten informacyjny system, powstały we wczesnej fazie ewolucji, zasadniczo jednokomórkowej, okazał później dastyczność spełniającą wymagania budowlane względem całego obioru znanych nam wielokomórkowych form roślinnych i zwierzęcych. Taka sprawcza nadmiarowość zastanawia, ponieważ ukonstytuowała się na setki milionów lat przed epoką jej faktycznego — ewolucyjnego — wykorzystania. Gdyż kod genowy z jego „leksykografią” i składnią był pierwotnie — przez czas .bardzo długi, kto wie, czy nie rzędu miliarda lat — informacyjnym narzędziem budowania ustrojów o stopniu złożoności ameby, za czym później okazał się zdolny do wyprodukowania organizmów równych złożonością owadom czy kręgowcom. A priori można się było raczej spodziewać daleko wcześniejszego wyczerpania kombinatorycznej potencji, jej wwięźnięcia w ekranie form niezbyt odległych od tych, co na starcie dokonywały wynalazku szyfru dezoksyrybonukleinowego. Nie umiemy sobie wytłumaczył uniwersalności, zdobytej tak wcześnie, inaczej, jak tylko przez uznanie, że pomiędzy genowym kodem i językiem zachodzą daleko posunięte podobieństwa nieprzypadkowe, czyli że tu i tam chodzi o systemy informacyjne zasadniczo ''otwarte'', o teoriomnogościowej charakterystyce, o zbliżonej ilości stopni swobody, przy czym natura owego pokrewieństwa wydaje się niezależna od — jakże różnych! — substratów jako nośników informacji. Wynikałoby a tego, że zarówno geneza kodu DNA, jak języka etnicznego stanowią dwa różne wypadki partykularne, reprezentujące ewolucję dynamicznych struktur informacyjnych. Mniemanie, jakoby kod dziedziczności był formą języka, właściwie się jeszcze nie upowszechniło i nawet mówiąc tak właśnie, większość uczonych wysławia się jak gdyby metaforycznie. Nie sądzę jednak, żeby szło tylko o metaforę, i właśnie strukturalno–lingwistyczne badania pozwolą nam, być może, zrozumieć wreszcie, jakie prawa zwierzchnie zarządzają powstawaniem wszelkich możliwych (a nie tylko etnicznych) języków. Dopiero tak uzyskany stan zrozumienia rzeczy zlikwiduje nasz podziw dla chromosomowego zjawiska, które znajdzie swe naturalne miejsce w ogólnej teorii (informacyjnych) systemów.|Комментарий=см. также [[Голем XIV#Вступительная лекция Голема. О человеке трояко|«Голем XIV»: «О человеке трояко»]] от слов «Код наследственности — непрерывно возобновляемое послание...»}}
 
{{Q|Следует добавить, что технолог превосходит эволюцию как конструктор не так уж и значительно, как это могло бы показаться на основании его способности прогнозирования, которой эволюция лишена. Потому что и он действует на основании информации, полной пробелов. А поскольку он не может ожидать до бесконечности получения благоприятных вестей о конструируемом, в определённом смысле любая его изобретательская реализация является «преждевременной». В технологии — высокая ненадежность (первых самолетов, например), а в эволюции — высокая смертность — вот цена, которую приходится платить за «преждевременные» решения, потому помещенные в кавычки, что другими они быть не могут. Следовательно, компромисс неизбежен. Причем для характеристики процесса не имеет значения, реализует ли его кто-то сознательно или, как эволюция, «безлично».|Оригинал=Wypada dodać, że technolog góruje nad ewolucją jako konstruktor nie aż tak bardzo, jak by to mogło się zdawać wedle jego predykcyjnych możliwości, ewolucji odjętych. Gdyż i on działa z pozycji informacji pełnej luk. A ponieważ nic może czekać w nieskończoność na uzyskanie doskonałych wiadomości o konstruowanym, w pewnym sensie każda jego wynalazcza realizacja jest „przedwczesna”. W technologii — wysoka zawodność (pierwszych samolotów np.), a w ewolucji — wysoka umieralność („innowacyjnej radiacji”) są ceną, jaką przychodzi płacić za decyzje „przedwczesne”, dlatego umieszczone w cudzysłowie, ponieważ być innymi nie mogą. A więc kompromis jest niezbywalny. Przy tym dla charakterystyki procesu nie ma znaczenia, czy go ktoś świadomie urzeczywistnia, czy, jak ewolucja, „bezosobowo”.}}
 
=== V. Аксиометрия прогресса ===
{{Q|Необоснованность оценок, выставляемых разным организмам при их сравнении, приводит к тому, что — скорее всего бессознательно — апологет прогресса в эволюции использует в подтверждение своей гипотезы аргументы ad hominem. Так, например, [[w:Хаксли, Джулиан|Дж. Хаксли]] противопоставляет орла и солитёра, призывая читателя представить себе огромный «прогресс», различающий две эти формы. Однако в какие критические инстанции направлен этот призыв? Только наши эстетические критерии позволяют нам представлять бытие орла — прекрасным и героическим, а солитёра — оппортунистическим и отвратительным. Они, однако, не являются инструментальными ценностями. Кроме того, высказывание Гексли по умолчанию включает некое особенное значение, в области техники не существующее. Потому что в технике нельзя сказать, что электрификация миллионного города более прогрессивна, чем электрификация посёлка — или что регулировка движения на крупной железнодорожной магистрали более прогрессивна, чем на обычной железной дороге. Первые задачи более трудные, чем вторые, только и всего. Невероятно, чтобы кто-нибудь нас спросил: «Крупной или средней железнодорожной сетью ты хотел бы быть?» Потому что нам бы такой вопрос показался бессмысленным. Но можно спросить: «Кем бы ты хотел быть — орлом или солитёром?» — и хотя эмпирически это тоже бессмыслица, любой, считая, что он понимает суть вопроса, выбирает «ситуацию орла», не потому что она как бы «объективно лучше», чем ситуация солитёра — об этом никто ничего не знает, — но потому, что, как он считает, «орлиная ситуация» как-то так ему экзистенциально ближе. Таким образом, скрытым подтекстом далеко не одного аргумента в пользу эволюционного прогресса является тезис: «Чем высшим по уровню эволюции животным ты являешься, тем это приятнее (или: достойнее, интереснее, разнообразнее по опыту и т.д.)».|Оригинал=Bezzasadność ocen wystawianych organizmom różnym, przy ich porównywaniu, sprawia, że — mimowiednie zapewne — apologeta postępu w ewolucji używa, jako dowodzących jego tezy, argumentów ''ad hominem''. Tak np. J. Huxley przeciwstawia orła — tasiemcowi, żądając, aby czytelnik uzmysłowił sobie ogromny „postęp”, jaki zachodzi między tymi formami. Do jakich jednak instancji krytycznych jest ów apel skierowany? Tylko nasze kryteria estetyczne sprawiają, że egzystencja orła wydaje się nam piękna i heroiczna, a tasiemca — oportunistyczna i brzydka. Nie są to jednak wartości instrumentalne. Słowa Huxleya zawierają nadto pewną osobliwą milczącą implikację, w sferze techniki niemożliwą. Nie można bowiem powiedzieć w technice, że elektryfikacja milionowego miasta jest czymś bardziej postępowym od elektryfikacji osady — albo że regulowanie ruchu na wielkiej sieci kolejowej jest bardziej postępowe niż na małej. Pierwsze zadania są od drugich trudniejsze, i to wszystko. Nie jest do pomyślenia, aby ktoś powiedział nam: „czym wolisz być — dużą czy małą siecią kolejową?” Gdyż uznalibyśmy pytanie za bezsensowne. Lecz można spytać: „czym wolałbyś być — orłem czy tasiemcem?” — a chociaż empirycznie to też jest bezsens, każdy człowiek, uważając, iż rozumie, o co chodzi w pytaniu, wybiera „sytuację orła”, nie dlatego, jakoby była „obiektywnie lepsza” od sytuacji tasiemca — o tym nikt nic nie wie — lecz dlatego, ponieważ, jak sądzi, „orla sytuacja” jest mu jakoś egzystencjalnie bliższa. Toteż ukrytym podtekstem niejednego argumentu na rzecz postępu ewolucyjnego jest teza: „im wyższym ewolucyjnie jest się zwierzęciem, tym to bardziej przyjemne (albo: godziwe, interesujące, urozmaicone doznaniowo etc.)”.}}
 
{{Q|Приписывание разуму главенствующей ценности, или значение, которое мы придаём [[шопенгауэр]]овскому {{comment|principium individuationis|принцип индивидуализации (лат.)}}, который реализуется индивидуально, или стремление к бессмертию, наравне с оценкой человеческого стремления к «ультимативной определённости» познавательных установок, до «понимания мира» — должны обладать по отношению к эволюционным процессам случайным характером. Эта ''непредсказуемость'' касается исключительно оценок, а не наблюдаемых фактов. Эти факты позволяют оценить, в какой степени те или иные черты эволюционной динамики исходно обозначают те или другие зародыши культурной деятельности человека (это принципиально стохастическое обозначение, сопровождаемое сильной неопределённостью поздних результатов). Но эта стохастика по своей характеристике не является «хорошей» или «плохой», не могут также быть «хорошими» или «плохими» её показательные результаты, в произвольном внегомеостатическом смысле. Даже если бы всевозможные варианты разума были {{comment|эквифинальными|одинаковыми финалами, независимыми от предыдущих условий развития (термин Лема)}} состояниями многочисленных планетарных биоэволюций, то и тогда оценка каждой из этих биоэволюций, составленная представлением её «разумного итога», обладает характером суждения, высказанного на основании произвольной точки зрения. Даже если бы весь Космос трещал по швам под напором толп разумных созданий, это никоим образом не узаконило бы какой бы то ни было оценки процессов, приведших к этому состоянию. Жизнь разного рода способами воплощает гомеостатические минимумы и гомеостатические избыточности, в каждом случае демонстрируя определённую функцию. Мы можем называть прогрессивным реальный рост различных функций, происходящий по мере продвижения по ветвям древа эволюции. Однако трудно представить, чтобы существовали метры, позволяющие измерить, сколько инструментария возникнет между биогенетическим началом и психозоическим финалом эволюции, поскольку там, где нет единого прогрессивного процесса, но скорее их непомерное множество, невозможно однозначно говорить о ценности.|Оригинал=Przypisywanie rozumowi naczelnej wartości albo nacisk, jaki kładziemy na Schopenhauerowe „principium individuationis”, które się osobowościowe realizuje, albo dążenie do nieśmiertelności, na równi z oceną ludzkiego dążenia do „ultymatywnej pewności” ustaleń poznawczych, do „zrozumienia świata” — muszą mieć, względem procesów ewolucyjnych, przypadkowy charakter. ''Przypadkowość'' ta dotyczy wyłącznie ocen, a nie faktów, jakie zachodzą. Podług faktów można sprawdzać, w jakim stopniu te lub inne cechy ewolucyjnej dynamiki wyznaczają wyjściowo te lub inne .zarodniki kulturowych prac człowieka (jest to wyznaczanie zasadniczo stochastyczne, opatrzone silną nieoznaczonością późnych rezultatów). Lecz ani owa stochastyka w swojej charakterystyce nie jest „dobra” czy „zła”, ani też nie mogą być „dobre” lub „złe” jej rezultaty sprawcze, w dowolnym pozahomeostatycznym sensie. Gdyby nawet wszechmożliwe odmiany rozumu były ekwifinalnymi stanami licznych bioewolucji planetarnych, to i tak ocena każdej z owych bioewolucji, wydana przez reprezentantów jej „rozumnego skutku”, ma charakter sądu wyartykułowanego ze stanowiska przypadkowego. Gdyby nawet Kosmos cały w szwach trzeszczał od przeludnienia rozumnymi osobami, w niczym to nie uprawnia do jakiejkolwiek oceny procesów, co ów stan sprawiły. Życie rozmaitymi taktykami urzeczywistnia homeostatyczne minima i homeostatyczne nadmiarowości, każdorazowo demonstrując pewną sprawność. Możemy nazywać postępowym realny wzrost różnych sprawności, zachodzący w miarę posuwania się wzdłuż gałęzi ewolucyjnego drzewa. Nie wydaje się jednak, aby istniały metry pozwalające wymierzyć, ile instrumentalnego dobra pojawia się między biogenetycznym początkiem i psychozoicznym finałem ewolucji, ponieważ tam, gdzie nie ma jedynego postępu, lecz raczej ich niewspółmierna wielość, nie da się jednoznacznie mówić o wartości.|Комментарий=конец}}
 
== Перевод ==
О. Салнит, 2007 (с незначительными уточнениями)
 
106

правок